Η Καταστροφή της Καντάνου και οι μάχες που προηγήθηκαν Αγριμοκεφάλα - Φλώρια - Φαράγγι Καντάνου

 

Η Κάντανος, ιστορική πρωτεύουσα του ∆ήµου Καντάνου Σελίνου έχει όνοµα προελληνικό ή δωρικής προέλευσης και προέρχεται από τη λέξη «Καντανία» που σηµαίνει πόλη της νίκης ή από το «Κάντορες» που σηµαίνει οι κρατούντες. Πολλοί ισχυρίζονται ότι είναι µία από τις 100 πόλεις της Κρήτης που αναφέρονται στη δεύτερη ραψωδία του Ομήρου «..τε, πόλεις εὖ ναιετοώσας, ἄλλοι θ᾽ οἳ Κρήτην ἑκατόµπολιν ἀµφενέµοντο» Άκµασε τα Ελληνιστικά, τα Ρωµαϊκά και Βυζαντινά Χρόνια και αργότερα κατά την Ενετοκρατία και την Τουρκοκρατία.  

Περισσότερο γνωστή είναι στο ευρύ κοινό για την καταστροφή της από τα Γερµανικά στρατεύµατα στις 3 Ιουνίου 1941, λίγα δε έχουν γραφτεί για τα ιστορικά γεγονότα που προηγήθηκαν. Για να θυμούνται οι παλαιότεροι και να μαθαίνουν οι νεώτεροι αισθάνομαι την ανάγκη να γράψω το παρόν άρθρο βασιζόµενος σε γραπτές αναφορές της εποχής και στην προφορική παράδοση των προγόνων µας.

Την Τρίτη 20 Μαΐου 1941 και ώρα 7.00 το πρωί οι Γερµανοί  εξαπέλυσαν επίθεση στην Κρήτη. Μετά την πτώση του αεροδροµίου του Μάλεµε οι Γερµανοί θέλησαν να καταλάβουν την Παλαιόχωρα µε σκοπό να εµποδίσουν πιθανές συµµαχικές ενισχύσεις από αυτήν. Ακολούθησαν µάχες µεταξύ Ταυρωνίτη και  Βουκολιών στις 21 και  22 Μαΐου 1941. Το βράδυ της Πέµπτης 22 Μαΐου ο Αντισυνταγµατάρχης Σειραδάκης, ο οποίος τελούσε εν αποστρατεία, αλλά λίγο πριν την έναρξη της µάχης της Κρήτης ορίστηκε  υπεύθυνος για την οργάνωση πολιτοφυλακής στο Σέλινο, οργάνωσε σύσκεψη των Σελινιωτών στο λόφο Σεράγιο της Καντάνου, µπροστά από το ∆ηµοτικό Σχολείο του χωριού.  Ο Σειραδάκης  που είχε σταλεί και νωρίτερα στην Κάντανο (20-5-1941)  για να οργανώσει  την πολιτοφυλακή αντίστασης κατά των Γερµανών, εκτιµώντας τα νέα δεδοµένα, προειδοποίησε τους κατοίκους για τη δυσµενή κατάσταση και τους τόνισε το ενδεχόµενο να καταστραφεί η Κάντανος, αν αντισταθούν οι κάτοικοι στο Γερµανικό στρατό.  Οι παρευρισκόµενοι, οι περισσότεροι δε Καντανιώτες,  απάντησαν οµόφωνα ότι προτιµούν την ελευθερία και την τιµή της επαρχίας αδιαφορώντας, για την καταστροφή της Καντάνου, πού όπως παρουσίασαν τα ιστορικά γεγονότα ακολούθησε. Κατά τη διάρκεια της ίδιας νύχτας ο Σειραδάκης εξέδωσε διαταγή επιχειρήσεων ορίζοντας ως κύρια γραµµή αντιστάσεως τη γραµµή Ξερόκαµπος- Αγριοµέλισσα – Υψώµατα Νεροσπήλιο έως τη θέση Βοσκού του Αποπηγαδιού.

Το πρωί της Παρασκευής 23 Μαΐου 1941 γύρω στις 10.30 µια εµπροσθοφυλακή Γερµανών µοτοσικλετιστών προχώρησε προς την Κάντανο και έφτασε έως τη γέφυρα «Ανισαράκι» . Οι Καντανιώτες συνεπικουρούµενοι από κατοίκους των  γειτονικών χωριών και τους άντρες της χωροφυλακής τους πυροβόλησαν και τραυµάτισαν ένα. Οι Γερµανοί µη ξέροντας το µέγεθος των αµυνόµενων υποχώρησαν προς τα Φλώρια. Εκεί ενώθηκαν µε το υπόλοιπο τµήµα στο χώρο ανάµεσα στα κτήρια του δρόµου και το σχολείο.  Οι  συµπατριώτες µας τους επιτέθηκαν από τους γειτονικούς λόφους µε κυνηγετικά ή απαρχαιωµένα όπλα, τα περισσότερα από την εποχή της Τουρκοκρατίας. Οι Γερµανοί οχυρώθηκαν στο κτήριο που υπήρχε στο σηµείο που είναι σήµερα το Γερµανικό µνηµείο.  Η µάχη κράτησε έως το απόγευµα σύµφωνα µε την αφήγηση του Αντώνη Μπιτζάνη. Οι Γερµανοί έχασαν σύµφωνα µε την αναφορά του Σειραδάκη,  που έδωσε στη συνέχεια εντολή ταφής τους, 19 στρατιώτες και οι Κρητικοί 3. Μόνο ένας Γερµανός στρατιώτης κατάφερε να διαφύγει εκµεταλλευόµενος το σκοτάδι. Η σηµασία της πρώτης αυτής µάχης ήταν µεγάλη για τη συνέχεια,  γιατί εφοδίασε τους συµπατριώτες µας µε λίγα σύγχρονα όπλα και ένα πολυβόλο το οποίο επισκεύασε ο Γεώργιος Κωστάκης ο οποίος το χρησιµοποίησε αποτελεσµατικά τις επόµενες ηµέρες στη µάχη του Φαραγγιού της Καντάνου.

Την ώρα που διεξάγονταν η µάχη στα Φλώρια µια δεύτερη Γερµανική δύναµη από 22 άντρες εντοπίστηκε να προχωρά  από τα Μεσαύλια νότια  για ενίσχυση τους.  Στη θέση Αγριµοκεφάλα διεξήχθη µάχη εκ του συστάδην.  Αρχικά οι Γερµανοί εκτιµώντας ότι οι Κρητικές δυνάµεις ήταν µεγάλες κατέθεσαν τα όπλα και σήκωσαν τα χέρια για να παραδοθούν. Βλέποντας στη συνέχεια ότι αυτό δεν ευσταθούσε ξαναπήραν τα όπλα και πολέµησαν. Στη µάχη που ακολούθησε σκοτώθηκαν όλοι εκτός από έξι που παραδόθηκαν και µεταφέρθηκαν αιχµάλωτοι στο Σάσαλο. Αφέθηκαν δε ελεύθεροι µετά την κατάληψη του Νοµού Χανίων από τους Γερµανούς.

Σύµφωνα µε το Σειραδάκη (Χανιώτικα Νέα 25-5-2009)  «Λάφυρα κατά την ανωτέρα µάχην των Φλωρίων επήραν δύο πολυβόλα οκτώ οπλοπολυβόλα και 9 τουφέκια, ένα ασύρµατον, αρκετές χειροβοµβίδες και µερικάς χιλιάδες φυσιγγίων, εις δε την µάχην παρά τα Μεσαύλια επήραν οι πολεµισταί µας έτερα δύο πολυβόλα, 14 οπλοπολυβόλα, και οκτώ(8) όπλα, αρκετά περίστροφα και πολύ περισσότερα φυσίγγια έγγραφα, χάρτας, πηξίδας και διάφορα άλλα στρατιωτικά αντικείµενα και τα σηµαίας των δύο αποσπασµάτων.»

Το  Σάββατο 24 Μαΐου οι Καντανιώτες και οι κάτοικοι των γειτονικών χωριών,  ταµπουρώθηκαν στις κορυφές των λόφων µέσα στο φαράγγι της Καντάνου και ειδικότερα νοτιοανατολικά της µεγάλης στροφής κοντά στη διασταύρωση του δρόµου προς τη Σπίνα. Ο Σειραδάκης κατά την αφήγηση του τοποθέτησε το στρατηγείο του πάνω από το Νεροσπήλιο σε θέση που είχε καλή ορατότητα για να παρακολουθεί την εξέλιξη της µάχης.   Κατά τις 10 το πρωί, µεγάλες µηχανοκίνητες Γερµανικές δυνάµεις, αποτελούµενες από 1000 άντρες κατ’ εκτίµηση της τηλεφωνήτριας των Φλωρίων, κ. Φραγκιαδάκη,  που ενηµέρωσε σχετικά το Σειραδάκη, µε όλµους και βαριά πολυβόλα εισήλθαν στο φαράγγι της Καντάνου προσπαθώντας να κάµψουν την αντίσταση των Κρητικών. Όλες οι προσπάθειες τους αποκρούστηκαν. Σε αυτό συνέβαλε σε µεγάλο βαθµό η αποτελεσµατική χρήση του οπλοπολυβόλου που είχε πάρει την προηγούµενη µέρα από τους Γερµανούς ο Γιώργος Κωστάκης ο οποίος είχε ταµπουρωθεί  πάνω από το Βαθύλακο, πίσω από κάτι βράχους που είχαν τέτοιο σχήµα που έµοιαζαν σαν φυσικό πολυβολείο. Οι Γερµανοί ζητούν νέες ενισχύσεις. Προς βοήθεια τους καταφτάνει διά µοτοσυκλετών ένας νέος λόχος ενώ πλέον των 100 αεροπλάνων παρουσιάζονται και σφυροκοπούν τις θέσεις των αµυνοµένων. Η µάχη κράτησε ως το βράδυ χωρίς να καταφέρουν οι Γερµανοί να διασπάσουν την αντίσταση των Κρητικών. Κατά τη δύση του ηλίου, οι Γερµανοί εκµεταλλευόµενοι και την  έλλειψη πυροµαχικών των αµυνοµένων  κινούµενοι πλευρικά κατάφεραν να καταλάβουν τις θέσεις Νεβέλα και Αγριοµέλισσα.

Την επόµενη µέρα Κυριακή 25 Μαΐου οι Γερµανοί µε πολυβόλα ακροβολίστηκαν στους γύρω λόφους και ανάγκασαν τους δικούς µας να υποχωρήσουν οι οποίοι δεν µπορούσαν πλέον να αντιµετωπίσουν  την τόσο ισχυρή Γερµανική δύναµη πυρός αλλά και εξαιτίας εξαντλήσεως των πυροµαχικών που διέθεταν. Χαρακτηριστικά αναφέρεται ότι είναι ζήτηµα αν µεταξύ δέκα πολεµιστών υπήρχε έστω και ένας που να έχει έστω και 1-5 φυσίγγια. Μόνο λίγες µικρές µονάδες που έφτασαν είχαν ελάχιστα και βοήθησαν στην απαγκίστρωση των υπολοίπων.  Οι Γερµανοί µπήκαν στην Κάντανο γύρω στις 12.30 το πρωί και χτύπησαν την καµπάνα του Αγίου Νικολάου ως σηµείο κατάληψης της Καντάνου.   Πυρπόλησαν µερικά σπίτια και σκοτώνοντας λίγους ηλικιωµένους που βρήκαν στο πέρασµα τους προχώρησαν προς Παλαιόχωρα. Κατά την πορεία αυτή στις 25 και 26 του Μάη δέχτηκαν ορισµένα χτυπήµατα από ένοπλους πατριώτες των γειτονικών χωριών.  «Κατ’ επίσηµον αφήγισιν του διερµηνέως των Γερµανών Σέκτερ οι νεκροί των Γερµανών εις το Φαράγγι της Κανδάνου ήσαν περί τους εκατόν πεντήκοντα (150). Το τοιούτον βεβαιούν και οι κάτοικοι Βουκολιών που καθ’ όλην την ηµέραν του Σαββάτου 24ην Μαΐου έβλεπον να διέρχωνται κατάφορτοι µοτοσυκλέται µε φορτωµένα πτώµατα Γερµανών στρατιωτών. Πόσους τραυµατίας έσχον οι Γερµανοί κατά την µάχην ταύτην µας είναι αδύνατον να γνωρίζωµεν».

Στις 3 Ιουνίου 1941  ένας Γερµανικός λόχος µε διοικητή το λοχαγό Νίµβερ εξανάγκασε µε τη βία το γιατρό κ. Παπαδαντωνάκη Ευάγγελο (κατά την αναφορά του Σειραδάκη)  που ήξερε Γερµανικά να καλέσει µε τηλεβόα τους κατοίκους της Καντάνου να επιστρέψουν στα σπίτια τους λέγοντας ότι δεν θα τους πειράξουν. Οι Καντανιώτες υποψιασµένοι τι τους περίµενε δεν έπεσαν στην παγίδα αλλά παρακολουθούσαν τους Γερµανούς από τα γειτονικά βουνά. Ο Γερµανός ∆ιοικητής αφού στάθηκε προσοχή,  χαιρέτησε ναζιστικά και διάβασε τη διαταγή του στρατηγού των Γερµανικών δυνάµεων στην Κρήτη, που συνοψίζεται στη φράση «Η Κάνδανος να καταστραφεί, οι κάτοικοι να εξοντωθούν». Τότε κατέστρεψαν συθέµελα το χωριό βάζοντας φωτιά στα σπίτια και ανατινάζοντας µε δυναµίτη τα πιο γερά.  Η ατµόσφαιρά γέµισε από καπνούς κυρίως από τις µεγάλες ποσότητες ελαιολάδου που ήταν αποθηκευµένες στα σπίτια. Το ελαιουργείο του χωριού αναφέρεται ότι κάπνιζε ένα µήνα. Σκότωσαν δε και πέντε ανήµπορους γέρους, τον ένα δε που ήταν ανάπηρος τον έκαψαν µέσα στο σπίτι του ζωντανό. Μετά την καταστροφή της Καντάνου άφησαν ως γραπτά µνηµεία δύο ξύλινες πινακίδες στις εισόδους του χωριού, κάτι που δεν έγινε σε κανένα άλλο σηµείο της Ευρώπης. Η µία ήταν γραµµένη σε µια ξύλινη πόρτα και σώζεται αναγράφοντας στα Ελληνικά και Γερµανικά  «ΩΣ ΑΝΤΙΠΟΙΝΟΝ ΤΩΝ ΑΠΩ ΟΠΛΙΣΜΕΝΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ ΑΝ∆ΡΩΝ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΕΚ ΤΩΝ ΟΠΙΣΘΕΝ ∆ΟΛΟΦΟΝΗΘΕΝΤΩΝ ΓΕΡΜΑΝΩΝ ΣΤΡΑΤΙΩΤΩΝ ΚΑΤΕΣΤΑΦΗ Η ΚΑΝΤΑΝΟΣ». Η δεύτερη γραµµένη στο µαυροπίνακα του σχολείου η οποία δεν σώζεται έγραφε πάλι στις δύο γλώσσες το κείµενο «∆ιά την κτηνώδη δολοφονίαν Γερµανών αλεξιπτωτιστών αλπινιστών και του Μηχανικού από άνδρας γυναίκας παιδιά και παπάδες µαζύ και διότι ετόλµησαν να αντισταθούν κατά του Μεγάλου Ράιχ κατεστράφη την 3-6-1941 η Κάνδανος εκ θεµελίων δια να µη επανοικοδοµηθή πλέον ποτέ».

Οι Γερµανοί απαγόρευσαν την επανοικοδόµηση της Καντάνου οπότε οι Καντανιώτες φιλοξενήθηκαν στα γειτονικά χωριά. Φρόντισαν κατά την αφήγηση του παππού µου να εφοδιαστούν µε νέες ταυτότητες από τις γειτονικές κοινότητες. Το µοναδικό κτήριο που επέτρεψαν να ξαναχτιστεί και να λειτουργήσει ήταν το ελαιουργείο για να µπορούν να παίρνουν το λάδι. Το κτήριο αυτό σώζεται και σήµερα απέναντι από τη διασταύρωση για τα Τεµένια. Το 1943 θέλοντας να φτιάξουν ένα µνηµείο για την καταστροφή της Καντάνου έφεραν µια νέα µαρµάρινη πλάκα που σώζεται ως σήµερα και αναγράφει στις δύο γλώσσες «Εδώ υπήρχε Η ΚΑΝ∆ΑΝΟΣ Κατεστράφη προς εξιλασµόν της δολοφονίας 25 Γερµανών Στρατιωτικών»

Μα η Κάντανος εχτίστηκε καλύτερα, από πρώτα όπως γράφει η λαϊκή µούσα στο γνωστό ριζίτικο τραγούδι.